Wat is vrijheid?

P1220586k

Cultuuronderwijs over oorlog en vrede

Durven, verantwoordelijkheid, vertrouwen, mogen en moeten.
En waar ben je veilig?

De vrede, die gelukkig al weer 70 jaar duurt, wordt in het voorjaar van 2015 groots herdacht. Bij dit evenement horen cultuurlessen.

Hieronder de verslagen van drie schoolprojecten over oorlog en vrede waarin wij een rol speelden. Het eerste, op de Schalmei, is ontwikkeld en uitgevoerd in het kader van Kiekes, cultuureducatie met kwaliteit in de Stellingwerven. Het tweede en derde, in Wijnjewoude en Nij Beets, vonden plaats in opdracht van Ateliers Majeur.


 

Hoe vrij denk jij?

CBS De Schalmei, Haulerwijk, 20 april tot 1 mei 2015

Samen met de cultuurcoach en de ICC-ers bedachten we voor elke groep een programma met beeldende activiteiten en een tentoonstelling. De rode draad is durven, verantwoordelijkheid en vertrouwen.

Schalm-ei

Groep 3 en 7-8, Birgit Speulman en Marcel Prins

Een beeldende les over durven, vertrouwen en verantwoordelijkheid. Het concept van deze les is bedacht door Willy Bergsma, cultuurcoach voor Kiekes.

In Haulerwijk kent iedereen het verhaal van de ‘Seattle Sleeper’, die in de Tweede Wereldoorlog neerkwam in het dorp.
Groep 7-8 werkte samen met groep 3. De oudste leerlingen personaliseerden ieder een rauw ei. Ze gaven hem een gezicht en een naam. De kinderen van groep 3 kregen van Birgit de opdracht het ei heel voorzichtig en veilig in te pakken, met een kijkgaatje voor de ogen. Het ei was namelijk een piloot. Die mocht niet stuk gaan als hun vliegtuig neerstortte.
Want neerstorten gaan ze!

groep 3 Schalmei

17169368732_c6c2960586_h

Intussen werkten de kinderen in groep 7-8 onder leiding van Marcel in duo’s aan een vliegtuig. Zij moesten rekening houden met stevigheid, draagkracht en balans.
De jongste kinderen bedekten de eieren met zacht materiaal. Heel voorzichtig wikkelden ze wollen draden en plakband om de pakketjes. Een enkele keer ging het mis en sneuvelde een ei voortijdig in een te strakke greep of op de grond. Met zijn allen brachten ze de ingepakte eieren naar groep 7-8, waar een enkel vliegtuig al voldoende draagkracht had om een test uit te voeren op de vloer van het lokaal. Vanaf anderhalve meter lieten de bouwers het vliegtuig met een ingepakt ei erin vallen. Spanning ten top… en… YESSSS het ei bleef heel! Dat was voor iedereen een emotioneel moment, de kinderen hadden zich helemaal ingeleefd in hun ei-pilootjes.

De volgende dag is het nog veel spannender, dan worden de vliegtuigen vanaf een hoge plaats gelanceerd en komen op de speelplaats neer.

Alle eieren blijven heel!

 

In veiligheid

groep 1 en 2, Birgit Speulman

Maandagochtend, groep 1. De jongste kleuters zitten in de kring met een knuffel op schoot. ‘Ik mag een knuffel van Juf, mijn eigen knuffel is thuis in mijn bed’ vertrouwt een jongetje me toe. ‘Lekker veilig’, zeg ik. Ik vertel dat ik een boekje ga voorlezen over twee knuffels: Felix en Florine, van Elzbieta, een mooi integer boekje over oorlog, voor jonge kinderen. Ik laat de woorden en tekeningen grotendeels voor zichzelf spreken. Na het verhaal gaan we de knuffels een veilig plekje geven. In de klas staat een heleboel materiaal dat de kinderen van huis hebben meegenomen. Ik deel dozen uit op maat van de knuffels, de kinderen verzamelen zachte schapenwol en lapjes om de knuffel in te stoppen.

schalmei groep 1-2

Groep 2 heeft meer vragen en wil ook meer vertellen. Een meisje naast me zegt, terwijl ze haar hoofd schudt: ‘ik weet hélemaal niets van oorlog’. Een jongetje geeft antwoord: ‘mijn vader was vroeger in het leger. Daarom weet ik wat oorlog is, dat is ruzie tussen legers die vechten. Ze schieten en maken alles kapot en dat is niet leuk.’ Ik bedank hem.
Het verhaal van Felix en Florine raakt hen meer dan de jongere kinderen. Ook zij maken veilige verstopplekken voor hun knuffels en bijna allemaal stoppen ze de knuffels helemaal weg, vaak wel met een raampje om door te gluren.

 

In memoriam

groep 4 en 5, Birgit Speulman

Maandagmiddag is het prachtig lenteweer. Met groep 4 en 5 ga ik naar de begraafplaats. Alleen al die locatie is een hele belevenis: zóveel dode mensen. Je moet er zachtjes praten en rustig lopen, ‘want anders is het niet leuk voor de dode mensen’, of nee: ‘uit respect voor de familie van de doden’. We bekijken het grote monument voor de gevallenen en een kleinere met Friestalige opschriften. Wat betekent in memoriam? En wat betekent unrjocht (onrecht)? En slavernij? En gevallenen? Heel moeilijk voor kinderen van 7 tot 9 jaar. Ze krijgen van mij een speciaal papier en waskrijtjes, waarmee ze in groepjes namen, jaartallen en woorden overnemen van het monument.

Schalmei groep 4-5

Dinsdagochtend gaan we verder in de grote zaal, met alle 38 kinderen en twee meesters. Op grote vellen papier sorteren ze de woorden op hun frottages (wrijfprenten, rubbings) van de vorige middag. Als het woord bij oorlog hoort komt het op een bruine ondergrond, als het bij vrede en vrijheid hoort komt het op een wit papier. Moet ‘1945’ nou op oorlog of op vrede? Het einde van de Tweede Wereldoorlog of het begin van 70 jaar vrede? De kinderen besluiten: vrede.
Om de woorden heen maken de kinderen tekeningen bij ‘oorlog’ en bij ‘vrede’. In de oorlog was van alles verboden. Ik verbied het gebruik van kleur. Op het bruine papier zijn daarom alleen witte en zwarte tekeningen toegestaan en alle woorden moeten precies recht worden opgeplakt. Op het witte papier mag met alle kleuren getekend en geknipt en geplakt worden, zo uitbundig als ze maar willen. De enige afspraak is: het hele groepje moet het leuk vinden. Want als je ruzie krijgt… dan zit je zó weer op een bruin papier. Ik merk dat de kinderen niet alleen hardop denken (het is behoorlijk rumoerig), ook op het papier denken ze verder. Door te tekenen en te schrijven breiden ze hun begrip van wat ‘oorlog’ en ‘vrijheid’ betekent uit. Ik zie dat verschillende groepjes het felgekleurde papier niet gebruiken: ‘we vinden dat het anders rommelig wordt’. Een ander groepje tekent met zwart krijt op het witte vel papier: ‘want dat vinden we mooi’.

Schalmei groep 4-5 collage

Na een uur hard werken wordt de concentratie minder. Ik haal wat groepjes naar voren voor een tussenstand, in de hoop dat de kinderen dan weer met nieuwe energie verder kunnen en alle losse tekeningetjes tot een eenheid aan elkaar gaan tekenen. Dat lukt de meesten maar heel even, het is écht op. De kinderen leggen hun werk op de rand van het podium en later, met hun eigen meester in hun eigen groep, zullen ze er nog eens goed naar gaan kijken.

 

Onder de trap

groep 6-7a, Birgit Speulman

schilderij
Resting, 200×150 cm, Kornelis Fragakis

Dinsdagmiddag is groep 6 en 7a aan de beurt. Ik heb een schilderles met acrylverf voorbereid. De kinderen krijgen eerst alleen zwarte en witte verf, later voeg ik een enkele kleur toe. Als voorbereiding hebben de kinderen een filmpje bekeken over een inval: Op 20 oktober 1944 werd de manifacturenwinkel van de familie Fokkema in Haulerwijk door Duitse soldaten omsingeld en beschoten. In een interview vertelt dochter Ali Fokkema hoe zij als klein meisje deze gebeurtenis beleefd heeft. Ik ben van plan dit verhaal samen met de kinderen in scènes op te knippen. De kinderen kunnen dan kiezen welke scène ze gaan schilderen. Het blijkt dat ze slecht kunnen navertellen wat er precies gebeurde. Wel weten ze dat de familie in een kelder onder de trap verborgen zat. In het donker. En dat ze de soldaten hoorden. Ik geef ze de keuze: de mensen in de kelder óf de soldaten. Eerst laat ik nog een schilderij zien, waarop goed te zien is wat je met zwarte en witte verf kunt doen en hoe de lichamen van mensen in een groep elkaar overlappen.

Schalmei schilderen groep 6-7aIk zie de kinderen zoeken met de verf als gereedschap. Bijna alle meisjes tekenen voorzichtig een trap diagonaal over hun paneeltje, bouwen het beeld stap voor stap met zwarte lijnen op vanuit een helder idee. Ze letten heel erg op elkaar, vragen ‘of het zo goed is’ en klagen: ‘ik kan niet tekenen’. Bijna alle jongens gaan uit van het materiaal en een flexibel plan. Zij vullen het vlak met zwart, grijzen of met ondefinieerbare vormen, laten het beeld ontstaan vanuit de handeling en veranderen meerdere malen hun idee. De meisjes zetten hun creativiteit later in, als ze moeten omgaan met de ruimte tussen de lijnen. Ik vind dat ze allemaal echt prachtige schilderijtjes hebben gemaakt!

Schalmei schilderijen groep 6-7a

 

Tentoonstelling

Marcel Prins

Ter afsluiting van het project bouwde Marcel met hulp van een paar leerlingen van groep 8 een tentoonstelling in een kleine schaftkeet. Laat Pake, Beppe, Heit en Mem maar komen kijken wat ze allemaal gemaakt hebben.

17113351590_f827c72a29_h


Vrijheid

CBS Votum Nostrum, Wijnjewoude, 7 april 2015

70 jaar vrijheid was het gegeven onderwerp voor beeldende workshops op CBS Votum Nostrum in Wijnjewoude. Marcel gaf les aan groep 1-2 en groep 8, Birgit aan groep 3 en groep 5-6.

Het labyrint

groep 1-2 en groep 8, Marcel Prins

Vrijheid

Zowel groep 1-2 als groep 8 bouwde labyrinten. De kleuters (boven en rechtsonder in de afbeelding) hadden er talent voor.

De achtste groepers (linksonder) voelden feilloos de paradox aan in het gedicht van Gerrit Komrij.

Er is geen vrijheid in de zandwoestijn,
Al staan er nergens hekken, nergens palen.
Het is maar beter – als je vrij wilt zijn –
Om sierlijk door een labyrint te dwalen.

Zelfs een ‘achterhuis’ werd in hun driedimensionale labyrint verwerkt.

 

Mogen, moeten en willen

Groep 3, Birgit Speulman

We kijken naar een plaatje op het digibord. Het is een boekomslag en er staat op: Ik mag helemaal niks. We zien een meisje dat haar tong uitsteekt. Ik vraag: mogen jullie doen wat je wil? De kinderen denken allemaal dat ze alles mogen. Heerlijk lijkt me dat.

Ik lees het gedicht Drie ouwe ottertjes van Annie M.G. Schmidt voor.

Zijn er toch ook dingen die zij niet mogen? Mag je slaan? Nee, natuurlijk niet, vinden ze, dan doe je iemand pijn. ‘Nou’, zegt een jongen, terwijl hij opspringt: ‘als er een dief komt dan mag je hem doodmaken’. ‘Nee, hoor, dat mag niet’, zeggen Juf en ik in koor. Een andere jongen weet dat je een dief wel mag vangen en dan de politie bellen.

Zijn er ook dingen die moeten? De kinderen zijn het erover eens dat school moet. Behalve als je vrij hebt.

Op een tafel heb ik stapeltjes gekleurd A4 en oliepastels klaargelegd. De kinderen mogen tekenen. Ze mogen helemaal zelf weten wat. Op de grond leg ik drie grote vellen papier waarop ik schrijf: ‘ik mag’, ‘ik mag niet’ en ‘ik wil’. De kinderen bedenken zelf waar hun tekeningen bij horen. De dingen die nergens bij horen komen op een vierde vel papier. Een groepje meisjes leert elkaar harten tekenen. Enkele jongens tekenen mannetjes die plassen en vrouwtjes met borsten. Even later liggen de meeste tekeningen bij: ‘ik mag’ en: ‘ik mag niet’. Kunnen ze ook tekenen wat ze graag willen? Naar het zwembad! IJsjes eten! Dát is vrijheid, voor groep 3.

Vrijheid Votum Nostrum groep 3

Mag je zijn wie je wil?

Groep 5-6, Birgit Speulman
Koning, hond, juf

We doen een spel. Drie kinderen krijgen een sticker met een woord op hun rug geplakt: koning, hond, juf… Ze krijgen de opdracht de andere twee kinderen in hun groepje te benaderen als het personage dat op hun rug staat. Dat blijken ze heel moeilijk te vinden. Ze zijn vooral bezig te raden wat ze zelf zijn. In het tweede groepje barst de ‘lafaard’ in tranen uit. Zo sterk kan het werken, als je een label opgeplakt krijgt. Gelukkig is het snel weer over, het was maar een sticker. Niet echt.

Kun je zelf kiezen wie je bent?

Ik vraag: ‘kun je zelf kiezen wie je bent?’ Het gesprek dat de kinderen voeren gaat vooral over wat je goed kan en hoe je eruit ziet. Een meisje klaagt dat ze niet zelf mag kiezen wat ze aantrekt: ‘en dat vind ik heel stom’. Een jongen zegt dat je zelfs als je weinig talent hebt, je toch best een kampioen kan worden. Een meisje vult aan dat je daarvoor vooral een sterke wil nodig hebt en heel veel doorzettingsvermogen. Anders lukt het zelfs niet mèt talent. De groep is het erover eens dat je deels zelf kunt kiezen wie je bent, maar niet helemaal.
Dan leven de kinderen zich tot de pauze uit met structuren tekenen.

Wat wil je worden?

Na de pauze lees ik het gedicht voor In ‘t kleine dorpje Bladerstil/ daar kiest men wat men worden wil/… ik besluit met: ‘wat wil je worden? Een vogel, een monster, een ophaalbrug?’ De kinderen maken maskers van wat ze vandaag willen zijn en gebruiken daarbij de structuren die ze hebben getekend. Als ze klaar zijn gaan ze allemaal op de foto.Vrijheid Votum Nostrum groep 5-6

 


Andere Achterhuizen

OBS De Jasker en CBS De Arke, Nij Beets, 27 april, Marcel Prins

De twee naburige scholen besteden gezamenlijk aandacht aan 70 jaar Bevrijd Nederland. Woensdag 29 april 2015 kwamen hun beider groepen 1/2 naar Openluchtmuseum Het Damshûs om een veilige, maar vooral ook fijne schuilplaats te bedenken.
‘Onder de trap’ riep er één, ‘achter de bank’, ‘in de schoorsteen’ en zelfs ‘onder water’. Eén jongen wilde een kuil met stenen die zijn zusje dan zou moeten bedekken met takken en bladeren. Maar wat dacht je van ‘in de lift van IKEA’? Nadat ze hun ideeën op papier hadden gezet en er honderduit over fantaseerden en vertelden bouwden ze allemaal een stevig onderkomen met de houtjes die ik uit mijn hele grote ‘vluchtkoffer’ toverde.

Andere Achterhuizen

Donderdag 30 april waren de groepen 3/4 aan de beurt.
Er waren kinderen die wisten te vertellen dat bij hun Pake en Beppe onderduikers in de schuur gezeten hadden. Sommigen kenden het verhaal van Anne Frank en het Achterhuis. Eén jongen was zelf met zijn moeder als oorlogsvluchteling naar Nederland gekomen.
Met karton en lijm bouwde ieder een plekje om zich te verstoppen. Geheime luiken onder het kleed, trappen naar de zolder of de kelder, de kleerkast had een achterdeurtje. En soms werkten ze samen om van het ene naar het andere vertrek over te kunnen steken.
Alle kamers tezamen stapelden we tot één groot bouwwerk.

Andere Achterhuizen

Met dank aan mijn naamgenoot Marcel Prins (géén familie) voor de titel Andere Achterhuizen

onderduikadressen


 

Mogelijk ziet u onder deze tekst een advertentie.
De inhoud hiervan heeft niets met AlleskAn te maken.

Advertenties

Plaats een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s